پرسش: ۱. شرکتهای سهامی مالک سهام، اصولاً (و در شرایط عادی طبق قانون نیز نباید) صرفاً بهخاطر پشیمانی سهامدار، اصل سرمایه او را بازگردانند؛ زیرا سرمایه شرکت برای اداره و راهاندازی پروژههای آن اختصاص یافته است. ۲. فروش سهام، تنها راه قانونی برای بازگرداندن اصل سرمایه ـ یا آنچه بر اساس قیمت فعلی بازار از آن باقی مانده ـ فروش سهام است. ۳. کاهش سرمایه: گاهی شرکت تشخیص میدهد که بخشی از سرمایه مازاد بر نیازش است، در این صورت قسمتی از ارزش سهام را به سهامداران بازمیگرداند؛ و این تصمیم از سوی خود شرکت است، نه به درخواست فردی سهامدار. ۴. این مسئله برخلاف شرکتهای سرمایهگذاری است؛ زیرا در آنها طبق شرایط قرارداد سرمایهگذاری، سرمایهگذار میتواند هنگام درخواست، اصل سرمایه خود را پس بگیرد. سؤال: ۱. آیا برای مشتریای که سهام شرکتی را خریداری کرده و در مدت طولانی سود سهام نیز دریافت نموده، جایز است که مطالبه بازگرداندن اصل سرمایه خود را داشته باشد؟ ۲. آیا چنین شرط و قراردادی در شرکتهای سهامی از نظر شرعی صحیح است، در حالی که شرکت دارای سرمایه و فعالیت واقعی اقتصادی است؟
۱. صرفِ وجود سرمایه واقعی و فعالیت اقتصادی حقیقی، برای تمایز شرکتهای سالم از شرکتهای صوریِ مبتنی بر کلاهبرداری کافی نیست؛ بلکه لازم است تعداد و ارزش سهام فروختهشده، چندین برابر سرمایه و فعالیت واقعی شرکت نباشد. وگرنه این تورمِ مالی و افزایش صوریِ تعداد سهام، پشتوانه حقیقی نخواهد داشت و در نتیجه، خریدوفروش فزاینده سهام، به موجودیتی موهوم برای شرکت تبدیل میشود که مصداق فریب، کلاهبرداری، قمار یا ربا خواهد بود.
۲. امروزه بسیاری از شرکتهای بزرگ و مشهور جهانی نیز همین روش را دنبال میکنند؛ به این صورت که ارزش مالی و حجم سهام فروختهشده آنها چندین برابر سرمایه فعال و سرمایهگذاری واقعی شرکت است. در نتیجه، توسعه سرمایه و تعداد سهام، در فضایی موهوم صورت میگیرد؛ همانند شرکتهای صوریِ کلاهبردار که از آغاز بر همین اساس بنا شدهاند، و تفاوتی میان این دو شیوه وجود ندارد.
۳. اما اگر شرکت دارای سرمایه واقعی و فعالیت اقتصادی حقیقی باشد، و تعداد و ارزش سهام فروختهشده نیز دچار تورم و افزایش موهوم نباشد، در این صورت خریدوفروش سهام، معاملهای واقعی، حلال و صحیح از نظر شرعی خواهد بود.
۴. همچنین تفاوت شرایط میان شرکتهای سهامی و شرکتهای سرمایهگذاری، اشکال شرعی ندارد و این شروط الزامآور است؛ به این معنا که شراکت باید ادامه یابد، و نهایت کاری که مشتری میتواند انجام دهد آن است که سهم خود را به خریدار و مشتری دیگری بفروشد؛ یعنی حق شراکت خود را منتقل کند، نه اینکه اصل سرمایه را از شرکت مطالبه و بازپسگیری نماید.
