هبه

۱. در صدقه دادن قصد تملیک ضروری است، یعنی در صدقه باید قصد و نیت داشته باشیم که طرف مقابل صاحب و مالک مال شود. هدف از صدقه و تملیک ممکن است کمک و اعانه به طرف باشد یا ارفاق به او باشد یا برای دفع بلا باشد یا ممکن است طرف مقابل در‌خواست کمک کرده باشد و صدقه در پاسخ به در‌خواست او باشد.
۲. اما در هبه و بخشش قصد تملیک ضروری نیست. هبه و بخشش ممکن است به هدف تحیت یا مهربانی یا محبت یا از روی غرض و هدفی که با هبه و بخشش سازگار است انجام شود.
۳. از تفاوت‌های ماهوی و ذاتی بین هبه و صدقه این است که در صدقه، دهندۀ صدقه نسبت‌به گیرندۀ صدقه در موضع برتر است و از موضعی برتر است به تملیک مال به گیرندۀ صدقه اقدام می‌کند در حالی که در هبه چنین نیست. در هبه، هر دو طرف (واهب و متّهب) در موضعی مساوی هستند.
۴. ماهیت هبه و صدقه و هدف و غرض از هبه و صدقه با هم متفاوت است و صرفِ قصد قربت در هبه آن را یکی نمی‌کند.

از هبه و هدیه می‌توان بر‌گشت و آن را پس گرفت، اگر هبه و هدیه به خویشاوند نزدیک (ذی‌رحم) داده نشده‌باشد یا [نیت هبه و هدیه به ذی‌رحم شده‌باشد، ولی] هنوز ذی‌رحم آن را نگرفته‌باشد و اگر به غیر‌ذی‌رحم هدیه داده شده‌باشد، اوصاف شیء موهوبه تغییر نکرده‌باشد.

1. اگر بخشش شخص مقید به «فقیر بودن» باشد، یعنی اگر به این قصد که فردِ یاد‌شده محتاج و فقیر است، مال را به او بخشیده باشد، ظاهر امر این است که آن فرد مدیون است [و در‌نتیجه اعطا‌کننده حق باز‌پس‌گیری دارد].
2. دلیل حکم یاد‌شده این است که قصد اعطا‌کنندۀ مال مقید به فقیر بودن گیرنده بوده‌است [به‌طوری که اگر گیرنده فقیر نبود، چنین اعطا و بخششی نیز نبود]. این سخن با خمس و زکات قابل‌مقایسه است. خمس و زکات باید به‌دست فقیر و محتاج برسد و شخص غیر‌فقیر و غیر‌محتاج مالک خمس و زکات نمی‌شود.
3. خصوصاً اگر مال بخشیده‌شده مبلغی زیاد و قابل‌اعتنا باشد به‌طوری که کسی چنان مبلغی را به غیر‌فقیر نمی‌بخشد.
4. بلکه بر‌اساس مبنای صحیح، ایقاعات، مانند اسقاط و اذن و اجازه و ابرای ذمه و بخشش و عتق و آزاد کردن، را نیز می‌توان مقید کرد و در‌نتیجه بذل و بخشش‌ها یا اسقاط حقوق عرفا قصد عنوانی وقفی دارند و از همان ابتدا مقید به عناوینی‌اند. [برای مثال، بخشش مال کثیر به شخصی عرفاً مقید به فقر آن شخص است و] در‌نتیجه اسقاط حق عرفاً تمام نیست.

اقوی آن است که در هر دو فرض، ضمان مال ثابت است:
۱. بذل (بخشیدن یا صرف مال) در هر دو مورد، چه به عنوان هدیه باشد و چه صدقه، به شرطی ارتکازی مقید است.
۲. فرقی ندارد این شرط به صورت قید در عمل باشد یا به صورت التزام در ضمن آن.
۳. لازمهٔ این امر، ضمان مال بخشیده‌شده است؛ زیرا تملیک یا بذل به‌طور رایگان نبوده بلکه در مقابل عوض (شرط) صورت گرفته، پس با عدم تحقق آن عوض، باید غرامت داده شود.
۴. چه مال موقوف باشد (مانند فرض دوم)، چه هبهٔ معوضه (مانند فرض اول)، یا بذل مشروط به عوض باشد — در همۀ این موارد، ضمان ثابت است.

۱. هبه پیش از قبض صحیح نیست، بلکه در حکم وصیت خواهد بود و تنها در یک‌سوم اموال نافذ می‌شود.

۲. قبض ملک در زمان حاضر جز با ثبت آن به نام فرد، تحقق پیدا نمی‌کند.

۳. اگر ملک به ثبت رسیده باشد، قبض نیز محقق شده است و بهره‌برداری و سرمایه‌گذاری از ملک توسط واهب، با تحقق قبض منافاتی ندارد.

تا زمانی که قبض انجام نشده باشد، هبه صحیح نیست. همچنین قبض صرفاً با سکونت تحقق پیدا نمی‌کند، بلکه باید ثبت ملک نیز به نام موهوب‌له منتقل شود.

بنابراین، هبه‌ای که به طور کامل تحقق نیافته است، در حکم وصیت خواهد بود و احکام وصیت بر آن جاری می‌شود.