صدقه

. اگر بتوان بین هر دو امر جمع کرد، از اکتفا به یکی از آن دو بهتر و افضل است. یعنی اگر بتوان، هم به سیل‌زده‌ها کمک کرد و هم به زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) در روز اربعین رفت، بهتر و افضل از اکتفا به یکی از دو صورت است.

2. لازم و شایسته است که انسان بکوشد و بین هر دو امر [زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) در روز اربعین و کمک به فقرا و سیل‌زده‌ها] جمع کند، هر‌چند یکی از آن دو امر اهمیت بسیار زیادی داشته باشد و دیگری اهمیت متوسط یا اهمیت کمی داشته باشد.

3. جمع بین هر دو امر [زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) در روز اربعین و کمک به فقرا و سیل‌زده‌ها] با حسن تدبیر و دقت در انجام امور و توجه به ابزارها و وسایل مناسب ممکن است. شخص می‌تواند برای هر دو امر هزینه‌ای متوسط کند و هر دو کار را انجام دهد یا یکی از کارها [زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) در روز اربعین و کمک به فقرا و سیل‌زده‌ها] را با پول و هزینۀ شخصی خود انجام دهد و برای انجام دادن کار دوم از خیرین کمک بگیرد. مثلاً برای انجام دادن کار دوم در خیرین انگیزه ایجاد کند و کار دوم را خیرین انجام دهد. این‌ها راه‌هایی است که شخص می‌تواند برای جمع هر دو امر انجام دهد و علاوه بر این راه‌ها، راه‌های دیگری نیز وجود دارد.

4. زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) اهمیت بسیار زیادی دارد. در طوائف مختلفی از روایات مستفیض وارد شده‌است که حج مستحب از صدقه بزرگ‌تر و بهتر است و رفع کردن مشکل مؤمن از حج مستحبی افضل و بهتر است، ولی زیارت حضرت امام حسین (علیه‌السلام) چنان بزرگ و با‌اهمیت است که نه‌تنها حج و صدقه، بلکه حتی رفع مشکل مؤمن نیز در‌مقابل آن چیزی به حساب نمی‌آید

۱. در صدقه دادن قصد تملیک ضروری است، یعنی در صدقه باید قصد و نیت داشته باشیم که طرف مقابل صاحب و مالک مال شود. هدف از صدقه و تملیک ممکن است کمک و اعانه به طرف باشد یا ارفاق به او باشد یا برای دفع بلا باشد یا ممکن است طرف مقابل در‌خواست کمک کرده باشد و صدقه در پاسخ به در‌خواست او باشد.
۲. اما در هبه و بخشش قصد تملیک ضروری نیست. هبه و بخشش ممکن است به هدف تحیت یا مهربانی یا محبت یا از روی غرض و هدفی که با هبه و بخشش سازگار است انجام شود.
۳. از تفاوت‌های ماهوی و ذاتی بین هبه و صدقه این است که در صدقه، دهندۀ صدقه نسبت‌به گیرندۀ صدقه در موضع برتر است و از موضعی برتر است به تملیک مال به گیرندۀ صدقه اقدام می‌کند در حالی که در هبه چنین نیست. در هبه، هر دو طرف (واهب و متّهب) در موضعی مساوی هستند.
۴. ماهیت هبه و صدقه و هدف و غرض از هبه و صدقه با هم متفاوت است و صرفِ قصد قربت در هبه آن را یکی نمی‌کند.

1. روشن است که مصرف مال در راه اهل‌بيت (علیهم‌السلام) از انفاق در دیگر امور خير بالاتر و افضل و اولى است.
2. دلیل آن این است که احیا و زنده کردن روح و قلب و فكر و اندیشۀ مؤمنان از تغذيۀ بدن‌های آن‌ها و از كمک مادی به آن‌ها بالا‌تر و والا‌تر است.
3. در روايت از خاندان عصمت و طهارت (علیهم‌السلام) آمده‌است كه زنده كردن روح جاويد و همیشگی است، اما زنده كردن بدن محدودیت زمانی دارد و همیشگی نیست.

1. اگر بخشش شخص مقید به «فقیر بودن» باشد، یعنی اگر به این قصد که فردِ یاد‌شده محتاج و فقیر است، مال را به او بخشیده باشد، ظاهر امر این است که آن فرد مدیون است [و در‌نتیجه اعطا‌کننده حق باز‌پس‌گیری دارد].
2. دلیل حکم یاد‌شده این است که قصد اعطا‌کنندۀ مال مقید به فقیر بودن گیرنده بوده‌است [به‌طوری که اگر گیرنده فقیر نبود، چنین اعطا و بخششی نیز نبود]. این سخن با خمس و زکات قابل‌مقایسه است. خمس و زکات باید به‌دست فقیر و محتاج برسد و شخص غیر‌فقیر و غیر‌محتاج مالک خمس و زکات نمی‌شود.
3. خصوصاً اگر مال بخشیده‌شده مبلغی زیاد و قابل‌اعتنا باشد به‌طوری که کسی چنان مبلغی را به غیر‌فقیر نمی‌بخشد.
4. بلکه بر‌اساس مبنای صحیح، ایقاعات، مانند اسقاط و اذن و اجازه و ابرای ذمه و بخشش و عتق و آزاد کردن، را نیز می‌توان مقید کرد و در‌نتیجه بذل و بخشش‌ها یا اسقاط حقوق عرفا قصد عنوانی وقفی دارند و از همان ابتدا مقید به عناوینی‌اند. [برای مثال، بخشش مال کثیر به شخصی عرفاً مقید به فقر آن شخص است و] در‌نتیجه اسقاط حق عرفاً تمام نیست.

در آیات و روایات، موارد مصرف صدقه ذکر شده‌است. صدقه را می‌توان در هشت مورد مصرف کرد که جامع آن هشت مورد مصرف در راه خدا (فی‌سبیل‌الله) است و مهم‌ترین و بارز‌ترین سبیل‌الله شعائر حسینی است.

1. بذل مال برای صدقه دو گونه است:
الف. گاهی ما مالی از اموالمان را جدا می‌کنیم و کنار می‌گذاریم تا بعداً آن را صدقه بدهیم. در این فرض، ما نیت صدقه نکرده‌ایم و صدقه نداده‌ایم و فقط مال را برای صدقه دادن کنار گذاشته‌ایم.
ب. گاهی ما فقط مالی از اموالمان را جدا نمی‌کنیم، بلکه آن را به متولیِ شرعیِ یک نهادی، اعم از نهاد وقفی یا نهاد خیریه‌ای، اعطا می‌کنیم. در این فرض، تصدق فعلی صدق می‌کند (یعنی ما صدقه داده‌ایم) و مال از ملکیت ما خارج می‌شود، هر‌چند آن مبلغ یا آن مال هنوز در مورد صدقه، استفاده نشود.
2. انداختن پول در صندوق‌صدقات از نوع دوم (نوع ب) است، یعنی با انداختن پول در صندوق‌صدقات، تصدق فعلی صدق می‌کند و مبلغ از ملکیت شخص خارج می‌شود

در مواردی این‌چنینی نیازی به اذن و اجازۀ حاکم شرعی نیست و اهدای پول به آن خیریه‌ها یا انداختن پول در صندوق‌های مخصوص آن‌ها صدقه محسوب می‌شود.

۱. صرفِ بر عهده گرفتن کفالتِ یک گروه مشخص از ایتام، به‌خودی‌خود موجب وجوب استمرار آن کفالت نمی‌شود.

۲. اما اگر مالی که به‌عنوان کمک اهدا شده، به‌طور خاص برای همان گروه معین از ایتام اختصاص یافته باشد، تا جایی که امکان دارد باید همان اختصاص حفظ شود؛ و اگر این امر ممکن نباشد، باید آن مال به نزدیک‌ترین افراد به آن گروه، یعنی ایتام مشابه، اختصاص یابد.