پرسش: آیا سجدهٔ فرشتگان بر حضرت آدم(ع)، همان سجدهٔ متعارفی بود که ما انجام می‌دهیم، یا مقصود از آن خضوع، فرمان‌بری و روی‌آوری به سوی خداوند برای پذیرش اعمال است؟ همچنین، آیا این سجده تکوینی بود؟ اگر پاسخ مثبت است، پس چگونه ابلیس سرپیچی کرد؟ و اگر سجده تشریعی بود، آیا فرشتگان نیز دارای تشریع و تکلیف هستند؟
۱. مقصود و مطلوب از سجده، اطاعت و فرمان‌بری است.
۲. بعید نیست که علاوه بر این معنا، سجدهٔ جسمانی نیز مراد باشد؛ به این صورت که حضرت آدم(ع) قبلهٔ سجده بوده و در حقیقت، سجده برای خداوند متعال انجام شده است.
۳. این امر پس از آن بود که فرشتگان به صورت‌های جسمانی تمثل یافتند، هرچند حقیقت جسم آنان از لطیف‌ترین اجسام نورانی و آسمانی است.
۴. اما اینکه سجده، به معنای اطاعت یا خم شدن، تشریعی بوده است، از آن روست که فرشتگان نیز به دین الهی مکلف‌اند، هرچند خطاب شریعت در احکام فرعی شامل آنان نمی‌شود. ولی اوامر مربوط به قلمرو دین، آنان را نیز دربر می‌گیرد و این قلمرو با احکام فرعی شریعت که ویژهٔ ثقلین (جن و انس) است، تفاوت دارد.
۵. از سوی دیگر، می‌توان گفت این سجده از جهتی تکوینی نیز بوده است؛ زیرا تکوین منحصر در جبر نیست، بلکه افعال اختیاری را نیز شامل می‌شود.
۶. افعال فرشتگان اختیاری است و از روی اجبار و الزام نیست.
۷. تبیین اینکه چگونه اطاعت و فرمان‌بری آنان هم تکوینی و هم اختیاری است، بدین صورت است که خلیفه‌ای که خداوند این مقام را به او عطا کرده، دارای علمی جامع نسبت به اسماء الهی است که بر توانایی‌ها و نیروهای فرشتگان برتری دارد. همان‌گونه که پیامبر اکرم(ص) به «مطاعِ مکین» در ملکوت الهی توصیف شده است؛ یعنی در ملکوت، فرمان او نافذ است و خداوند به او تمکن و ولایت تکوینی عطا کرده است.
۸. البته این امر هرگز مستلزم اجبار فرشتگان نیست؛ همان‌گونه که قدرت خداوند بر همهٔ مخلوقات، با وجود فراگیری، آنان را به اطاعت مجبور و ملزم نمی‌سازد.