پرسش: سؤال ۱: ضوابط فقهی و تفسیری که شرایط شرعی بهره‌برداری از متن قرآن کریم را تعیین می‌کنند، چیست؟ سؤال ۲: حوزه علمیه چگونه می‌تواند میان تفسیر مقاصدی قرآن کریم و بهره‌برداری سیاسی یا جناحیِ ایدئولوژیک از آن تمایز قائل شود؟ سؤال ۳: آیا از دیدگاه حوزه علمیه، متن قرآن کریم ساختار مشخصی برای نظام حکومتی ارائه می‌دهد یا اصول مدیریت و عدالت را مطرح می‌کند؟ سؤال ۴: آیا در اندیشه حوزوی، موضعی در قبال قرائت‌های معاصری وجود دارد که تلاش می‌کنند متن قرآن را «تاریخی‌سازی» کنند تا پروژه‌های سیاسی خود را پیش ببرند؟ سؤال ۵: آیا حوزه علمیه تلاش کرده است با تحولات روز همراه شود و اندیشه‌ای اسلامی مبتنی بر قرآن ارائه دهد که با این تحولات همگام باشد؟
ضوابط تفسیر متن قرآنی و تطبیق آن، همان ضوابطی است که از ادله و حجت‌های مطرح در علم اصول فقه به دست می‌آید.
این ضوابط با تفصیل و بسط تفسیری، در قواعد علم تفسیر تدوین شده‌اند. ما تاکنون پنج جلد از قواعد علم تفسیر را به چاپ رسانده‌ایم و جلدهای دیگر نیز به دنبال آن منتشر خواهند شد.
پاسخ ۲:
بهره‌برداری سیاسی یا غیرسیاسی از متن قرآن کریم و متن دینی به‌طور کلی، امری اجتناب‌ناپذیر است؛ آنچه ضرورت دارد، رعایت بی‌طرفی و توازن علمی در ضوابط بهره‌برداری و تطبیق است.
تفسیر قرآن تنها به تفسیر مقاصدی، نظری و کلی محدود نمی‌شود، بلکه باید به مرحله تطبیق و بهره‌برداری نیز برسد؛ اما این بهره‌برداری باید از هواهای نفسانی، اهداف جناحی و شخصی و تعصبات به دور باشد.
پاسخ ۳:
متن قرآن کریم و متون دینی به‌طور کلی، نظامی برای حکومت بنیان می‌گذارند؛ اما این نظام در چارچوب و قالبی ارائه می‌شود که دارای بُعدی ثابت است. این بُعد ثابت شامل اصول تشریعی، مبانی و اهداف عالی است.
پس از آن، لایه‌هایی از قواعد وجود دارد که هرچه در مراتب پایین‌تر قرار می‌گیرند و گسترده‌تر و منشعب‌تر می‌شوند، به جنبه متغیر نزدیک‌تر می‌گردند.
هرچه این قواعد به مراتب پایین‌تر تنزل پیدا کنند، دامنه امور متغیر نیز افزایش می‌یابد؛ و این امر متناسب با ماهیت، هماهنگی و تناسب قواعد ثابت و بالادستی در چگونگی انطباق و ارتباط میان آن‌هاست.
پاسخ ۴:
متن قرآن کریم و متون دینی به‌طور کلی، تاریخی‌گرا نیستند که تحت تأثیر محیط تاریخی، رنگ و شکل متغیر پیدا کنند؛ بلکه قواعدی هستند که بر همه تمدن‌های بشری و تغییرات طبیعت انسانی حاکم‌اند.
ازاین‌رو، مشاهده می‌کنیم که اصول معرفتی و تشریعیِ ثقلین، یعنی قرآن و عترت، تحت حاکمیت سنت‌های نبوی، همچنان شایستگی و کارآمدی خود را برای سعادت بشریت و نجات آن از چنگال پرتگاه نابودی اثبات می‌کنند.
پاسخ ۵:
در هر نسل، تلاش‌هایی از سوی عالمان حوزه علمیه و رجال دینی برای تفسیر متن قرآنی و دینی با زبان و ابزارهای معاصر صورت گرفته است؛ به‌گونه‌ای که روح معنای متن، قالب و چارچوب آن حفظ شود و در عین حال، پوشش فرهنگی و زبان علمی روز نیز مورد توجه قرار گیرد.
در این مسیر، باید از تکلف و رنگ‌آمیزی و تحمیل برداشت‌های از پیش تعیین‌شده پرهیز شود؛ بلکه لازم است ارتباط میان ثوابت متن دینی و محیط متغیر معاصر، به شکلی بی‌طرفانه و علمی کشف شود؛ آن هم بر اساس ضوابطی که بی‌طرفی و توازن علمیِ منضبط را تضمین می‌کنند.