پرسش: می‌خواهم کمترین عبارتی را که برای شهادت سوم و یاد کردن از مولای ما و امام ما امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نمازهای واجب روزانه کفایت می‌کند، بیان کنید: ۱. در دعای توجّه به نماز بعد از تکبیرة‌الاحرام؛ و آیا این دعا بعد از تکبیرة‌الاحرام واجب است یا مستحب؟ ۲. در تشهد میانی نماز؟ ۳. در تشهد آخر نماز قبل از سلام؟ ۴. در قنوت نماز؟ ۵. در اذان و اقامه قبل از تکبیرة‌الاحرام؟
۱. دعای توجه مستحب است و واجب نیست؛ چه قبل از تکبیرات احرام، چه در میان آن‌ها یا بعد از آن‌ها.
چندین صیغه برای آن وارد شده است؛ از جمله آنچه در کتاب کافی و نیز آنچه شیخ صدوق و شیخ مفید و دیگران نقل کرده‌اند.
و این مقدار کفایت می‌کند:
«اللهم إني أتوجه إليك بمحمد وآل محمد، وأقدمهم بين يدي صلاتي، وأتقرب بهم إليك، فاجعلني بهم وجيهاً في الدنيا والآخرة ومن المقربين.»
و صیغه‌ی دیگر:
«وجهت وجهي للذي فطر السماوات والأرض حنيفاً مسلماً على ملة إبراهيم، ودين محمد، وولاية أمير المؤمنين علي بن أبي طالب [أو منهاج علي أو هدي علي والأئمة المعصومين]،
وما أنا من المشركين. إن صلاتي ونسكي ومحياي ومماتي لله رب العالمين، لا شريك له، وبذلك أُمرت وأنا من المسلمين.»
⸻
۲ و ۳. برای اختصار در تشهد نیز چندین صیغه وجود دارد؛ هرچند گفتن هر متنی که در زیارات و دعاها وارد شده نیز جایز است.
همچنین در اذان نیز متونی نقل شده که شیخ صدوق در کتاب «من لا يحضره الفقيه» آن‌ها را روایت کرده است، مانند:
«… وأشهد أن علياً أمير المؤمنين وليّ الله ووصيّه.»
یا می‌توان افزود:
«والصدّيقة فاطمة وأولادهما الأوصياء حجج الله.»
پس در صورت مختصر جایز است از خلاصه‌ی آنچه در روایات زیارات و دعاها آمده استفاده شود؛ زیرا این متون در واقع بیانگر حقیقت شرعی عمومی تشهد هستند که در ابواب مختلف فقهی آمده است.
متونی که صدوق در «الفقيه» درباره شهادت سوم در تشهد اذان نقل کرده ـ و در روایت صحیح فضل بن شاذان آمده که تشهد در اذان و در داخل نماز از نظر ماهیت یکی است ـ عبارت‌اند از:
• «… وأن محمداً وآل محمد خير البرية»
• «… وأشهد أن علياً وليّ الله»
• «… وأشهد أن علياً أمير المؤمنين حقاً»
این‌ها سه صیغه برای شهادت سوم در تشهد اذان هستند که از نظر ماهیت با تشهد داخل نماز یکی‌اند.
شیخ صدوق ذکر کرده که برای هر یک از این متون چند روایت نقل شده است، نه اینکه تنها یک روایت داشته باشند.
خلاصه آنکه نمازگزار می‌تواند هر مقدار که بخواهد از صیغه شهادت سوم را ـ که در روایات زیارات و دعاهای مختلف آمده ـ به صورت مختصر بیاورد، به شرط آنکه معنا همان مضمون واحد شهادت سوم را برساند.
⸻
۴. در قنوت نماز نیز حکم مانند تشهد است؛ زیرا حقیقت شرعی تشهد در همه موارد و ابواب یک حقیقت واحد است که:
• حداقل دارد،
• مراتب متوسط فراوان دارد،
• و مراتب بزرگ و گسترده‌ای نیز دارد.
همچنین تشهد مستحب است در مواردی مانند:
• تعقیبات نماز
• تلقین محتضر و میّت
• مقدمه وصیت
• مقدمه هر دعا
• و در هر زیارت اهل‌بیت علیهم‌السلام
⸻
۵. در اذان و اقامه نیز همان مطلب گذشته جاری است؛ یعنی وحدت حقیقت شرعی تشهد.
و پیش‌تر به روایات شیخ صدوق در کتاب «من لا يحضره الفقيه» درباره اذان اشاره شد.
همچنین گروهی از علما فتوا داده‌اند که در شهادت اول و دوم در تشهد نماز نیز همین حکم جاری است؛ یعنی می‌توان از همه متونی که در روایات دعاها، زیارات و موارد دیگر آمده استفاده کرد، مادامی که همان معنا را برساند.