پرسش: پدری توانگر با دو همسر زندگی می‌کرد و دارای دو خانه بزرگ، اموال و املاک متعدد بود. او به‌سبب تجارت از دنیا رفت، در حالی که علاوه بر دارایی‌ها، بدهی‌ها و رهن‌هایی نیز بر عهده داشت. او پیش از وفاتش، دو خانه را برای هر یک از همسرانش و فرزندانشان تعیین کرده بود و این موضوع را بارها در میان خانواده، از جمله فرزندان و برادرانش، تکرار کرده بود. اما اجل مهلتش نداد تا این دو خانه را به‌نام هر یک از همسران ثبت کند؛ زیرا این خانه‌ها در رهن بودند و از نظر قانونی امکان انتقال مالکیت وجود نداشت. با این حال، او همسرانش را در همان خانه‌های تعیین‌شده ساکن کرده بود و همواره می‌گفت این خانه برای این همسر با فرزندانش است و آن خانه برای دیگری با فرزندانش. پس از وفات این پدر، پدرِ او (یعنی جدّ فرزندان) سه ماه بعد از دنیا رفت و در نتیجه، برادران این شخص از سهم پدرشان (جد) ارث بردند. آیا برادران در این دو خانه که برای همسران و فرزندانشان تعیین شده، حقی دارند یا نه، با توجه به اینکه از قصد و تصریح برادرشان آگاه بوده‌اند؟ و ارث پدر در این مورد—یعنی خصوص این خانه‌ها—آیا فقط به فرزندانش اختصاص دارد، یا برادران متوفی نیز با آنان شریک می‌شوند، از آن جهت که جدّشان بعد از پدرشان فوت کرده است؟ به‌ویژه با توجه به اینکه پدر در زمان حیات، خانه‌ها را به آنان واگذار کرده و بارها بر اختصاص آن تأکید کرده بود؟ پس سؤال مشخصاً درباره همین دو خانه‌ای است که در زمان حیات، برای آنان تعیین کرده و آنان را در آن ساکن کرده، بدون اینکه به نامشان ثبت کند
۱. باید روشن شود که سؤال درباره ارث برادرانِ پدرِ متوفی است یا درباره فرزندان او؟
۲. اما در مورد ارث برادران از جدّ: بله، آنان از جدّ ارث می‌برند و فرزندانِ پدرِ متوفی از جدّ ارث نمی‌برند.
۳. اما اموال پدرِ متوفی: فقط فرزندان از آن ارث می‌برند و برادرانِ پدر از آن ارثی ندارند.
۴. جدّ از پدرِ متوفی به‌سهم پدر ارث می‌برد، و برادران سهمی را که به جدّ می‌رسد، از او به ارث می‌برند.
۵. از ترکه پدرِ متوفی، برادران فقط از سهم جدّ ارث می‌برند.
اما دو خانه، در واقع چیزی جز وصیت از ثلث نیستند؛ زیرا سند مالکیت به نام همسران و فرزندان منتقل نشده است.
این بر اساس مبنایی است که انتقال سند رسمی را شرط تحقق قبض می‌داند.
اما بنابر نظر برخی دیگر از علما که تصرف خارجی (ید) را برای تحقق قبض کافی می‌دانند، این بخشش تحقق یافته و در نتیجه، دو خانه جزء ترکه محسوب نمی‌شوند.
۶. بدون انتقال سند رسمی، قبض تحقق پیدا نمی‌کند، و چون سند به نام همسر و فرزندان منتقل نشده، هدیه تحقق نیافته و در نتیجه به‌صورت وصیت از ثلث محسوب می‌شود.
۷. البته این نظر با دیدگاه مشهور فقهای معاصر در قرون اخیر متفاوت است.
۸. بنابراین حکم این دو خانه آن است که وصیت محسوب می‌شوند، نه هبه (بخشش قطعی).